Bài quan trọng

Đăng lúc: 2014-10-28 - Đã xem: 9849   Print

Chỉ người Æ°a suy xét đọc Nguyá»…n Tuân má»›i thấy thú vị, vì văn Nguyá»…n Tuân không phải thứ văn để người nông nổi thưởng thức. (VÅ© Ngọc Phan) 

            Cho đến nay và mãi nhiều năm về sau nữa, chắc chắn không ai nghi ngờ vị trí hàng đầu trong làng văn Việt Nam hiện đại của Nguyá»…n Tuân. "Ông là má»™t trong mấy nhà nhà văn lá»›n mở đường, đắp nền cho văn xuôi Việt Nam thế ká»· XX" (Nguyá»…n Ðình Thi). Nói đến Nguyá»…n Tuân là nói đến má»™t giá trị hiển nhiên, gợi nhắc má»™t vùng trời riêng, xôn xao thanh âm ngôn ngữ dân tá»™c. Sáng tác của ông tồn tại vừa nhÆ° những giá trị thẩm mỹ Ä‘á»™c lập vừa gợi ý, kích thích tìm tòi, sáng tạo nên các giá trị má»›i. 

 

I. TIỂU SỬ - CON NGƯỜI - QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

     1) Nguyá»…n Tuân sinh ngày 10-7-1910 tại phố Hàng Bạc, Hà Ná»™i. Gia Ä‘ình có truyền thống nho học. NhÆ°ng lúc này nho học Ä‘ã thất thế, nhường chá»— cho Tây học. Cả má»™t thế hệ vốn gắn bó vá»›i cá»­a Khổng sân Trình bá»—ng dÆ°ng trở nên lá»—i thời trÆ°á»›c xã há»™i giao thời Tây - Tàu nhố nhăng ; sinh ra tÆ° tưởng bất đắc chí (trong Ä‘ó có cụ Tú Hải Văn, thân sinh của Nguyá»…n Tuân). Bối cảnh xã há»™i, không khí gia Ä‘ình đặc biệt ấy Ä‘ã ghi lại dấu ấn sâu sắc trong cá tính, tÆ° tưởng cÅ©ng nhÆ° phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyá»…n Tuân. Là má»™t trí thức giàu tinh thần dân tá»™c, Nguyá»…n Tuân Ä‘ã phải trải qua những năm tháng vô cùng khổ sở, có lúc bế tắc, tuyệt vọng.

            - Năm 1929, bị Ä‘uổi học và không được vào làm việc ở bất cứ công sở nào trên toàn cõi Ðông DÆ°Æ¡ng (vì tham gia bãi khóa chống giáo viên Pháp nói xấu người Việt Nam, tại trường trung học Nam Ðịnh). Cùng má»™t nhóm bạn, vượt biên giá»›i sang Lào; bị bắt ở Thái Lan, Ä‘Æ°a về giam ở Thanh Hóa. HÆ¡n má»™t năm sau, ra tù. Ði trái phép vào Sài Gòn, đến Vinh thì bị bắt và bị quản thúc ở Thanh Hóa. Kể từ Ä‘ây, Nguyá»…n Tuân lâm vào tình trạng khủng hoảng tinh thần sâu sắc. Ông lao vào con đường ăn chÆ¡i trụy lạc, thành kẻ "đại bất đắc chí", nhÆ° má»™t người "hÆ° hỏng hoàn toàn".

            - Năm 1938, tham gia vào Ä‘oàn làm phim "Cánh đồng ma", quay tại Hồng Kông.

            - Từ 1942 đến 1945, ngày càng bế tắc, suy sụp ; Ä‘ã có ý định tá»± sát. 

     * Cách mạng tháng Tám Ä‘ã cứu sống cuá»™c đời cÅ©ng nhÆ° trang viết Nguyá»…n Tuân. Ông hân hoan chào Ä‘ón cuá»™c đổi đời lịch sá»­, tá»± "lá»™t xác" và chân thành đứng vào hàng ngÅ© nhà văn Cách mạng.

            - Năm 1950, vào Ðảng Cá»™ng sản Ðông DÆ°Æ¡ng. Từ 1948-1958, là tổng thÆ° ký Há»™i Văn nghệ Việt Nam.

            - Luôn hăng hái tham gia vào hai cuá»™c kháng chiến. Tiếp tục Ä‘i nhiều, có mặt ở tuyến lá»­a ác liệt, dùng văn chÆ°Æ¡ng ngợi ca đất nÆ°á»›c và cùng nhân dân Ä‘ánh giặc. 

     * Nguyá»…n Tuân mất ngày 28-7-1987 tại Hà Ná»™i. 

   2) Nguyá»…n Tuân là má»™t  trí thức dân tá»™c rất má»±c tài hoa, uyên bác. Ông am tường cả Hán học lẫn Tây học, đặc biệt, có lòng say mê thiết tha đối vá»›i tiếng Việt. Rất má»±c đề cao và chú tâm gìn giữ nhân cách nghệ sÄ©, nên Nguyá»…n Tuân căm ghét thói xấu xa Ä‘ê tiện, rởm đời, vô văn hóa.

            Ðọc văn ông, người đọc không chỉ có khoái cảm thẩm mỹ từ nghệ thuật ngôn từ mà còn được bồi dưỡng thêm tri thức về nhạc, họa, Ä‘iêu khắc, kiến trúc, lịch sá»­, địa lý, Ä‘iện ảnh,... Thá»±c tế ấy chứng tỏ Nguyá»…n Tuân là má»™t tài năng phong phú, có năng lá»±c ở nhiều lÄ©nh vá»±c nghệ thuật. 

   3) Ðời viết văn hÆ¡n ná»­a thế ká»· của Nguyá»…n Tuân là má»™t quá trình lao Ä‘á»™ng nghệ thuật thật sá»± nghiêm túc. Về sau, khi Ä‘ã ở đỉnh cao nghề nghiệp, ông vẫn không bao giờ tỏ ra lÆ¡i lỏng, hời hợt ; mà ngược lại, luôn nghiêm khắc vá»›i chính mình. Ðây là má»™t nhà văn "suốt đời Ä‘i tìm cái Ðẹp, cái Thật" (Nguyá»…n Ðình Thi), tá»± nhận mình là người "sinh ra để thờ Nghệ Thuật vá»›i hai chữ viết hoa".

            - TrÆ°á»›c Cách mạng tháng Tám, trong bối cảnh nÆ°á»›c mất, xã há»™i đảo Ä‘iên "lá»™n tùng phèo" mọi thứ quan niệm, mọi giá trị, Nguyá»…n Tuân Ä‘ã đứng hẳn về phía dân tá»™c và truyền thống dÅ©ng cảm chống lại sức công phá của lối sống xu thời. Sáng tác của ông thời kỳ này dồn sức chủ yếu vào việc phục hiện lại các giá trị văn hóa thuá»™c lÄ©nh vá»±c tinh thần và xã há»™i. Trên trang viết Nguyá»…n Tuân, những "vẻ đẹp xÆ°a" chợt sống dậy trong niềm xót xa tiếc nuối khôn nguôi. Dù Ä‘iều kiện bấy giờ không cho phép nhà văn bá»™c lá»™ trá»±c tiếp tâm sá»± u hoài đối vá»›i dân, vá»›i nÆ°á»›c, người đọc vẫn cảm nhận được má»™t tấm lòng chân thành và rất má»±c thủy chung. Ông Ä‘ã ghé vai vào chống chỏi, hàn gắn, sắp xếp lại vá»›i kỳ vọng gìn giữ những giá trị thiêng liêng nhất vốn hun Ä‘úc nên quốc hồn, quốc túy Việt Nam. Nếu có thể ví trang sách nhÆ° tấm lá chắn hữu hiệu thì nhà văn Nguyá»…n Tuân - giai Ä‘oạn trÆ°á»›c 1945 - chính là người cảm tá»­ quân Ä‘ang chiến đấu vá»›i cái Ác, tá»­ thủ ở thành trì Chân - Thiện - Mỹ.

            - Từ sau 1945, Nguyá»…n Tuân viết đều đặn, càng tỏ ra sâu sắc trong tÆ° tưởng nghệ thuật. Nhà văn có dịp Ä‘i nhiều, vừa Ä‘i vừa mở lòng Ä‘ón nhận bao nhiêu thanh sắc của  cuá»™c sống má»›i Ä‘ang từng giây từng phút sinh sôi. Nếu trÆ°á»›c kia chỉ có thể bá»™c lá»™ tâm sá»± yêu nÆ°á»›c thÆ°Æ¡ng dân má»™t cách kín Ä‘áo, thì giờ Ä‘ây con người tài hoa uyên bác ấy nhÆ° được tháo cÅ©i sổ lồng, phát huy hết mọi sở trường, cất cao lời ngợi ca đất nÆ°á»›c và con người Việt Nam trong thời đại má»›i.

            Nếu trÆ°á»›c Cách mạng tháng Tám, quan niệm về cái Ðẹp của Nguyá»…n Tuân đậm màu sắc chủ quan, "không bà con gì vá»›i luân lý thời đại" thì giờ Ä‘ây, Ä‘ã có sá»± hài hòa cần thiết. Bởi cái Ðẹp giờ hiện hữu trong thá»±c tại, là đời sống muôn màu của Nhân Dân ; nhÆ° có thể cầm lên tay mà nâng niu ngắm nghía. Hoài cổ không còn mang ý nghÄ©a níu kéo dÄ© vãng mà được nâng lên thành ý thức về sá»± góp mặt của dÄ© vãng ở hiện tại.

II. Sá»° NGHIỆP SÁNG TÁC :

     * Tác phẩm tiêu biểu :

            - TrÆ°á»›c 1945 : Má»™t chuyến Ä‘i (1938), Vang bóng má»™t thời (1939), Ngọn Ä‘èn dầu lạc (1939), Thiếu quê hÆ°Æ¡ng (1940), Tàn Ä‘èn dầu lạc (1941), Chiếc lÆ° đồng mắt cua (1941), Tùy bút I (1941), Tùy bút II (1943), Tóc Chị Hoài (1943), Nguyá»…n (1945).

            - Sau 1945 : Chùa Ðàn (1946), Ðường vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Thắng càn (1963), Tùy bút kháng chiến và hòa bình (Tập I/1955, tập II/1956), Sông Ðà (1960), Hà Ná»™i ta Ä‘ánh Mỹ giỏi (1972), Ký (1976), HÆ°Æ¡ng vị và cảnh sắc đất nÆ°á»›c (1978), Tuyển tập Nguyá»…n Tuân (1994). 

   1) Nguyá»…n Tuân có má»™t khoảng thời gian thá»­ bút ở má»™t số thể loại trÆ°á»›c khi dừng lại và tỏa sáng vá»›i tùy bút.

            - Do chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Hán học, sáng tác của ông, cho đến trÆ°á»›c năm 1937, hầu hết được viết theo bút pháp cổ Ä‘iển. Những sáng tác buổi đầu ấy chÆ°a gây được tiếng vang. Tuy nhiên, có thể bắt gặp ở má»™t số trang viết tiêu biểu nhÆ° "Giang hồ hành" (thÆ¡), "Vườn xuân lan tạ chủ" (truyện ngắn) những tín hiệu của má»™t phong cách nghệ thuật lá»›n. Ðó là tinh thần hoài cá»±u, luôn chăm chút nhặt nhạnh những vẻ đẹp xÆ°a dù Ä‘ã tàn tạ, cuối mùa ; là hệ thống nhân vật tài hoa tài tá»­, nhuốm chút ngông nghênh kiêu bạc ; là lối văn cầu kỳ trúc trắc mà uyên bác hÆ¡n người.

            - Ðến 1937, Nguyá»…n Tuân lại xuất hiện trên các báo vá»›i những truyện ngắn hiện thá»±c trào phúng, ở Ä‘ó thường vỡ ra những tràng cười châm biếm thoải mái, đậm Ä‘à phong vị dân gian (Ðánh mất ví, Má»™t vụ bắt rượu, Mười năm trời má»›i gặp lại cố nhân). Tuy nhiên, do trào lÆ°u hiện thá»±c phê phán lúc bấy giờ Ä‘ã phát triển rất mạnh vá»›i nhiều tên tuổi lá»›n nhÆ° Ngô Tất Tố, Nguyá»…n Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao,... cho nên thật không dá»… dàng đối vá»›i Nguyá»…n Tuân trong việc tìm má»™t vị trí có hạng trên văn Ä‘àn. Vả chăng, có lẽ hÆ¡n ai hết, Nguyá»…n Tuân sá»›m nhận ra rằng thể loại truyện ngắn vẫn chÆ°a phù hợp vá»›i sở trường của mình.

            - Nguyá»…n Tuân chỉ thá»±c sá»± công nhận nhÆ° má»™t phong cách văn chÆ°Æ¡ng Ä‘á»™c Ä‘áo kể từ tùy bút - du ký "Má»™t chuyến Ä‘i", năm 1938. Tác phẩm là tập hợp những trang viết từ chuyến du lịch không mất tiền sang HÆ°Æ¡ng Cảng để tham gia thá»±c hiện bá»™ phim "Cánh đồng ma" - má»™t trong những phim đầu tiên của Việt Nam. Nét đặc sắc nhất ở "Má»™t chuyến Ä‘i" chính là giọng Ä‘iệu. Có thể nói đến Ä‘ây Nguyá»…n Tuân má»›i tìm được cách thể hiện giọng Ä‘iệu riêng, má»™t giọng Ä‘iệu hết sức phóng túng, linh hoạt đến kỳ ảo : "Khi thì trang nghiêm cổ kính, khi thì Ä‘ùa cợt bông phèng, khi thì thánh thót trầm bổng, khi thì xô bồ bừa bãi nhÆ° là ném ra trong má»™t cÆ¡n say chếnh choáng, khinh bạc đấy, nhÆ°ng bao giờ cÅ©ng rất Ä‘á»—i tài hoa" (Nguyá»…n Ðăng Mạnh). Nhân vật chính trong tác phẩm là cái "tôi" ngông nghênh kiêu bạc của nhà văn. Má»™t cái "tôi" sau quá nhiều đắng cay tủi cá»±c Ä‘ã hầu nhÆ° hoài nghi tất cả, chỉ còn tin ở cái vốn tình cảm, ý nghÄ©, cảm xúc sắc sảo và tinh tế của mình tích lÅ©y được trên bÆ°á»›c đường xê dịch.

            - Má»™t năm sau, 1939, bằng tập truyện "Vang bóng má»™t thời" Nguyá»…n Tuân Ä‘ã vÆ°Æ¡n đến đỉnh cao của sáng tạo nghệ thuật. Tác phẩm gần đạt đến Ä‘á»™ "toàn thiện toàn mỹ" ấy (VÅ© Ngọc Phan) góp phần Ä‘Æ°a nghệ thuật văn xuôi Việt Nam phát triển thêm má»™t bÆ°á»›c má»›i trên con đường hiện đại hóa. "Vang bóng má»™t thời" vẽ lại những cái "đẹp xÆ°a" của thời phong kiến suy tàn, thời có những ông Nghè, ông Cống, ông Tú thích chÆ¡i lan chÆ¡i cúc, thích Ä‘ánh bạc bằng thÆ¡ hoặc nhấm nháp chén trà trong sÆ°Æ¡ng sá»›m vá»›i tất cả nghi lá»… thành kính đến thiêng liêng. CÅ©ng vào thời ấy, tên Ä‘ao phủ còn chém người bằng Ä‘ao, người ta còn Ä‘i lại trên đường bằng võng, bằng cáng ; vừa Ä‘i vừa dềnh dàng Ä‘ánh cờ bằng miệng, ... Thời gian hầu nhÆ° chÆ°a trở thành ná»—i ám ảnh lá»›n đối vá»›i con người, bởi nó còn được Ä‘o bằng mùa, bằng tiết. NhÆ°ng những vẻ đẹp có màu sắc truyền thống ấy Ä‘ang có nguy cÆ¡ bị mai má»™t. Ðau Ä‘á»›n nhận ra Ä‘iều Ä‘ó, Nguyá»…n Tuân ra sức níu giữ, gom góp và phục chế lại bằng tất cả tấm lòng thành kính. "Vang bóng má»™t thời", vì thế, có thể được xem nhÆ° má»™t bảo tàng lÆ°u giữ các giá trị văn hóa cổ truyền của dân tá»™c.

            - Từ sau "Vang bóng má»™t thời" đến năm 1945, sáng tác của Nguyá»…n Tuân dần Ä‘i vào ngõ cụt. Nếu nhÆ° ở "Thiếu quê hÆ°Æ¡ng" (1940), "Chiếc lÆ° đồng mắt cua" (1941) tuy mải mê vá»›i những lạc thú trần tục, cái "tôi" vẫn còn đầy tá»± trọng và giữ được ý thức về bản thân mình thì từ 1942, tình hình có khác Ä‘i. Vẫn cái "tôi" ấy nhÆ°ng Ä‘ã có vẻ mất tá»± tin và niềm tin vào cuá»™c sống. Trong những năm Ä‘en tối này, đời sống tinh thần của Nguyá»…n Tuân lâm vào tình trạng ngày càng khủng hoảng sâu sắc. Những trang viết thÆ°a dần. Bên cạnh những đề tài cÅ© (vẻ đẹp xÆ°a, đời sống trụy lạc), xuất hiện thêm các đề tài má»›i hÆ°á»›ng về thế giá»›i của yêu tinh, ma quá»·. Ngay tiêu đề các tác phẩm : "Xác ngọc lam", "Ðá»›i roi", "Rượu bệnh", "Loạn âm" cÅ©ng đủ nói lên tình trạng bế tắc của ngòi bút Nguyá»…n Tuân thời kỳ này. 

     * Dõi theo quá trình sáng tác của Nguyá»…n Tuân giai Ä‘oạn trÆ°á»›c Cách mạng tháng Tám, thật dá»… nhận ra sá»± thay đổi rõ rệt về tÆ° tưởng nghệ thuật, nhất là từ "Vang bóng má»™t thời" trở về sau. Ðiều này hoàn toàn có thể lý giải được nếu nhìn vào quy luật của chủ nghÄ©a lãng mạn : bao giờ cÅ©ng khởi đầu thật ấn tượng bằng việc khám phá và đề cao cái "tôi" cá nhân, để rồi sau giây phút choáng ngợp ấy tất cả vụt trở nên nhỏ nhoi, trống vắng và buồn chán đến nao lòng. Dẫu sao, những trang viết của Nguyá»…n Tuân vẫn luôn được Ä‘ón nhận bằng thái Ä‘á»™ trân trọng và thông cảm sâu sắc; bởi Ä‘á»™c giả nhận ra ở đấy má»™t tấm lòng chân thành, cả trong những thời Ä‘iểm khắc nghiệt nhất. 

   2) Những năm đầu sau Cách mạng tháng Tám, ngoài má»™t vài tùy bút ngắn ghi lại tâm trạng vừa hoang mang vừa đầy ắp hy vọng của má»™t trí thức tá»± "lá»™t xác" để dấn thân vào cuá»™c đời má»›i (Vô đề, Ngày đầy tuổi tôi Cách Mệnh), Nguyá»…n Tuân còn có "Chùa Ðàn" - má»™t tác phẩm được viết khá công phu và đầy tâm huyết. "Chùa Ðàn" là truyện về má»™t nhân vật mắc căn bệnh cá nhân chủ nghÄ©a, ích ká»· đến tàn nhẫn ; nhÆ°ng từ sau 1945, nhÆ° được uống liều thuốc cải lão hoàn đồng, tá»± cải tạo vÆ°Æ¡n lên thành con người má»›i, sống chan hòa vá»›i xung quanh. Có nhiều ý kiến Ä‘ánh giá chÆ°a thật thống nhất đối vá»›i tác phẩm này. Má»›i đọc qua, dá»… có ấn tượng về má»™t quá trình đổi thay có vẻ giản Ä‘Æ¡n, công thức. NhÆ°ng nếu xem xét tác phẩm trong cả quá trình sáng tác của nhà văn thì không thể không công nhận "Chùa Ðàn" là má»™t cố gắng Ä‘áng trân trọng.

            - Tiếp theo, hai tập tùy bút : "Ðường vui" (1949) và "Tình chiến dịch" (1950) - ghi nhận chuyển biến thật sá»± sâu sắc của ngòi bút Nguyá»…n Tuân. Ðáp lời kêu gọi của Ðảng, Nguyá»…n Tuân hăng hái xốc ba lô lên vai dấn thân khắp các nẻo đường chiến dịch. Cái "tôi" giờ Ä‘ây không còn phá phách, ngông nghênh nữa mà rÆ°ng rÆ°ng hòa nhập, sẻ chia vá»›i đồng bào đồng chí. Giọng Ä‘iệu văn chÆ°Æ¡ng trở nên sôi nổi tin yêu, tràn ngập má»™t tình cảm chân thành đến hồn nhiên đối vá»›i quê hÆ°Æ¡ng đất nÆ°á»›c, vá»›i Cách mạng và kháng chiến. Ngỡ nhÆ° sau phút dừng chân bên đường để định phÆ°Æ¡ng hÆ°á»›ng, Nguyá»…n Tuân lại tiếp tục bôn ba trên hành trình Ä‘i tìm cái Ðẹp, cái Thật. Có Ä‘iều khác là những giá trị ấy giờ Ä‘ây không phải mất công tìm kiếm ở cõi quá vãng hoặc vô hình nào mà hiện hữu ngay trong cuá»™c đời thá»±c Ä‘ang từng giây từng phút sinh sôi cuồn cuá»™n trÆ°á»›c mắt. Nguyá»…n Tuân nhÆ° chuếnh choáng say sÆ°a trÆ°á»›c niềm hạnh phúc vô biên ấy. Ông vốc từng vốc lá»›n chất liệu hiện thá»±c và bày biện má»™t cách hết sức tài hoa, tinh vi lên trang viết để thết Ä‘ãi cả nhân dân mình. Hàng loạt tùy bút đặc sắc ra đời trong mạch cảm hứng ấy : "Phở", "Cây Hà Ná»™i", "Con rùa thủ Ä‘ô", "Tìm hiểu Sê Khốp",...

            - "Sông Ðà", viết từ 1958 đến 1960, là cái mốc quan trọng, đỉnh cao má»›i trong sáng tác của Nguyá»…n Tuân từ sau Cách mạng tháng Tám. Tác phẩm nhÆ° má»™t dòng thác lá»›n thanh âm ngôn ngữ, cảm xúc, tÆ° tưởng được khÆ¡i Ä‘úng nguồn mạch chính, hệt con sông Ðà "hung bạo và trữ tình", chảy băng băng qua vùng Tây Bắc hùng vÄ© và ngạo nghá»… vá»›i thời gian. Ðọc "Sông Ðà", thấy trữ lượng cái Ðẹp - chất "vàng mười" của đất nÆ°á»›c và con người Việt Nam trong cuá»™c sống má»›i - quả là nhiều vô kể. Cánh cá»­a tâm hồn tài hoa, lãng tá»­ của Nguyá»…n Tuân nhÆ° mở toang ra cho cái Ðẹp ùa vào :

            "Ðời sống Tây Bắc ngày nay là má»™t tấm lòng tin tưởng không bờ bến, tin mình tin người, mấy chục dân tá»™c miền cao và đồng bằng tin cậy lẫn nhau, và nhất là tin chắc vào cái chế Ä‘á»™ đẹp sáng do tay mình đắp cao mãi lên trên chá»— cao nguyên tiềm tàng sức sống này".

            - Từ sau "Sông Ðà", Nguyá»…n Tuân tiếp tục Ä‘i và viết nhiều, chủ yếu vẫn ở thể tùy bút, được tập trung in trong các tác phẩm tiêu biểu : "Hà Ná»™i ta Ä‘ánh Mỹ giỏi" (1972), "Ký" (1976), "HÆ°Æ¡ng vị và cảnh sắc đất nÆ°á»›c" (1978). Nhìn chung, sáng tác thời kỳ này có thể phân thành hai mảng chính : mảng thứ nhất viết về tình cảm Bắc - Nam và đấu tranh chống Mỹ - Ngụy chia cắt đất nÆ°á»›c ; mảng thứ hai tiếp tục khai thác vẻ đẹp của đất nÆ°á»›c và con người Việt Nam, của truyền thống văn hóa Việt Nam trong thời đại má»›i. Công cuá»™c chống Mỹ Ä‘ã Ä‘Æ°a dân tá»™c ta lên tầm cao của thời đại má»›i. Tinh thần quyết thắng từ tầm cao lịch sá»­ ấy là âm hưởng chung của văn học thời kỳ này. Tuy nhiên, Nguyá»…n Tuân Ä‘ã thể hiện tinh thần ấy theo má»™t cách riêng. DÆ°á»›i ngòi bút của ông, người Việt Nam vừa Ä‘ánh Mỹ vừa sản xuất trong tÆ° thế ung dung, sang trọng và đầy tài hoa ; tÆ° thế của má»™t dân tá»™c không chỉ giành được chính nghÄ©a trong chiến đấu giữ nÆ°á»›c mà còn có bề dày truyền thống văn hóa lâu đời. Nhiều bài ký khiến người đọc phải ngỡ ngàng trÆ°á»›c má»™t sức bút kỳ lạ vá»›i vốn sống ngồn ngá»™n, tinh tế ; vừa đầy ắp liên tưởng bất ngờ, thú vị vừa nóng hổi tính thời sá»±. Giai Ä‘oạn này, bọn xâm lược Mỹ và bè lÅ© tay sai nhÆ° lọt vào Ä‘úng tầm ngắm của Nguyá»…n Tuân. Sá»± đối lập rõ rệt giữa truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tá»™c ta vá»›i dã tâm của kẻ thù tạo nên nguồn cảm hứng lá»›n cho sáng tác. Ông Ä‘ã nã những phát cá»±c kỳ lợi hại, bóc trần bản chất xảo quyệt của chúng, dù được chúng ngụy trang rất khéo léo ; góp phần Ä‘á»™ng viên và tăng cường nhận thức của quần chúng về chiến tranh chống Mỹ, cứu nÆ°á»›c. 

III. PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT :

   1) Giáo sÆ° Nguyá»…n Ðăng Mạnh có nhận định : "Hạt nhân của phong cách nghệ thuật Nguyá»…n Tuân có thể gói gọn trong má»™t chữ ngông. Cái ngông vừa có màu sắc cổ Ä‘iển, kế thừa truyền thống tài hoa bất đắc chí của những Nguyá»…n Khuyến, Tú XÆ°Æ¡ng, Tản Ðà,... và trá»±c tiếp hÆ¡n là cụ Tú Lan, thân sinh nhà văn ; vừa mang dáng vẻ hiện đại, ảnh hưởng từ các hệ thống triết lý nổi loạn của xã há»™i tÆ° sản phÆ°Æ¡ng Tây nhÆ° triết lý siêu nhân, quan niệm về con người cao đẳng, thuyết hiện sinh...”

            Ngông là biểu hiện của sá»± chống trả mọi thứ nền nếp, phép tắc, định kiến cứng nhắc, hẹp hòi của xã há»™i bằng cách làm ngược lại vá»›i thái Ä‘á»™ ngạo đời.

            TrÆ°á»›c Cách mạng tháng Tám, Nguyá»…n Tuân chÆ¡i ngông má»™t cách cá»±c Ä‘oan. Mọi sở thích, quan niệm riêng đều được đẩy lên thành các thứ chủ nghÄ©a : chủ nghÄ©a duy mỹ, chủ nghÄ©a xê dịch, chủ nghÄ©a hưởng lạc, chủ nghÄ©a ẩm thá»±c,.... Thá»±c ra, chủ nghÄ©a Ä‘á»™c Ä‘áo trong đời sống cÅ©ng nhÆ° trong nghệ thuật mà biểu hiện là thú chÆ¡i ngông của Nguyá»…n Tuân không chỉ Ä‘Æ¡n thuần là phản ứng tâm lý của má»™t cá nhân trÆ°á»›c tấn kịch xã há»™i. Nó còn bao hàm cái khí khái của người trí thức yêu nÆ°á»›c không cam tâm chấp nhận chế Ä‘á»™ thá»±c dân, tá»± đặt những nghịch thuyết để tách mình ra và vượt lên trên cái xã há»™i của những kẻ xu thời, thỏa mãn vá»›i thân phận nô lệ. NhÆ° vậy, từ bản chất, cái ngông Ä‘ó bao hàm má»™t ná»™i dung luân lý đạo đức truyền thống. Sau 1945, Nguyá»…n Tuân không còn lý do để mà gây sá»±, mà ném Ä‘á vào đời nhÆ° trÆ°á»›c nữa. Cái ngông tá»± mất Ä‘i phần cá»±c Ä‘oan, chỉ giữ lại cái cốt cách vốn tạo nên nét Ä‘á»™c Ä‘áo cho trang biết. Thói quen và sở thích tìm cách nói má»›i lạ, không giống ai khiến ngòi bút ông luôn tràn đầy sáng tạo và có sức hấp dẫn mạnh mẽ. Do Ä‘ó, hoàn toàn có thể khẳng định : cái ngông tồn tại nhÆ° hạt nhân, chi phối toàn bá»™ các phÆ°Æ¡ng diện khác của phong cách nghệ thuật Nguyá»…n Tuân ; từ đề tài, hệ thống nhân vật cho đến thể loại, giọng Ä‘iệu, ngôn ngữ.  

   2) Má»›i, lạ, không giống ai - là những đặc Ä‘iểm dá»… nhận thấy ở hệ thống đề tài. Mọi thứ Nguyá»…n Tuân bày biện đều có hÆ°Æ¡ng vị đặc sản, từ những nguồn "chÆ°a ai khÆ¡i" nên thường tạo được cảm giác rất mạnh, ấn tượng rất sâu. Ðến vá»›i những trang viết của ngòi bút tài hoa ấy má»™t mặt người đọc thấy say sÆ°a trÆ°á»›c cảnh, tình và tri thức phong phú các các loại được bày biện má»™t cách đẹp đẽ ; mặt khác, khi cảm giác nhất thời qua Ä‘i, bao giờ người ta cÅ©ng thấy nhÆ° quý yêu thêm má»™t chút, tá»± hào thêm má»™t chút về dân tá»™c mình, về thời đại mình Ä‘ang sống. Hóa ra những Ä‘iều tưởng chừng tủn mủn, lặt vặt kia được Nguyá»…n Tuân gọi về để làm sống dậy trong chúng những ý nghÄ©a có tính tÆ° tưởng cao cả, chứ không nhằm thỏa mãn cảm giác hiếu kỳ, hời hợt.

            Hệ thống nhân vật của Nguyá»…n Tuân bao giờ cÅ©ng mang dáng vẻ riêng, Ä‘á»™c Ä‘áo và rất đẹp - vẻ đẹp của tài hoa, của nhân cách. Ở cả hai giai Ä‘oạn sáng tác, nhà văn luôn trân trọng những "đấng tài hoa" và say mê miêu tả, chiêm ngưỡng họ. Má»—i nhân vật thường sành hÆ¡n người ở má»™t thú chÆ¡i hoặc má»™t ngón nghề nào Ä‘ó, đầy tính nghệ thuật. Ðó là cụ Kép, cụ Sáu, cụ Nghè Móm, ông Phó Sứ, ông Cá»­ Hai,... những nghệ sÄ© bậc thầy của nghệ thuật uống trà, uống rượu, chÆ¡i Ä‘èn kéo quân và Ä‘ánh bạc bằng thÆ¡ (trong "Vang bóng má»™t thời"). Là ông Thông Phu lắm tài nhiều tật, cuối cùng Ä‘ã gục chết trên má»™t ván cờ đất vì uất ức (trong "Chiếc lÆ° đồng mắt cua"). Tài hoa, má»™t khi Ä‘i kèm vá»›i nhân cách cao thượng thì càng Ä‘áng kính trọng. Nhân vật Huấn Cao tài hoa vá»›i khí phách, nghị lá»±c phi thường là má»™t tính cách tiêu biểu, được Nguyá»…n Tuân rất má»±c yêu thích.

            Sá»± chuyển dịch của ý thức nghệ thuật theo hÆ°á»›ng Ä‘Æ°a văn học về vá»›i cuá»™c sống, phục vụ công cuá»™c bảo vệ và xây dá»±ng đất nÆ°á»›c Ä‘ã dẫn tá»›i việc mở rá»™ng thế giá»›i nhân vật của trang viết Nguyá»…n Tuân. NhÆ°ng không vì thế mà nhà văn Ä‘ánh mất tính Ä‘á»™c Ä‘áo, bất biến của phong cách.Ðó là niềm say mê phát hiện và ngợi ca những vẻ đẹp của tài hoa, khí phách, của văn hóa dân tá»™c : "Có cái nhÆ° là Hoa Kỳ vừa Ä‘ánh Hà Ná»™i, vừa thá»­ tài sức và trí lá»±c Hà Ná»™i. Trong cuá»™c đọ súng đọ lá»­a vá»›i giặc Hoa Kỳ, quân và dân thủ Ä‘ô càng Ä‘ánh càng phát huy truyền thống chống xâm lược của dân tá»™c mình. Chắc tay súng, Ä‘úng tầm đạn, chiều 5 tháng 5 vừa qua, tất cả cỡ súng Hà Ná»™i có nòng và tên lá»­a không nòng Ä‘ã quần cho má»™t trận tÆ¡i bời (...). Chợ Ngọc Hà không phải vỡ chợ, mà chính là xác thù Ä‘ã vỡ tan trên má»™t buổi chợ chiều : má»› rau, xóc cua đồng, mẹt tôm riu đều nhấp nhánh mảnh vụn Ä‘uy ra F.105. Cô gái trại hàng hoa vứt Ä‘ó cái ô-dòa sắp tÆ°á»›i vườn chiều, cầm vá»™i tay súng và theo dõi trận mÆ°a Ä‘uy-ra Ä‘ang phá vườn hoa hợp tác".

            Hình ảnh người lao Ä‘á»™ng má»›i trong "Sông Ðà (1960) cÅ©ng thật đẹp đẽ, lung linh giữa vùng hào quang của tài hoa. Chính họ, chứ không ai khác, là những kỹ sÆ°, nghệ sÄ© Ä‘ang tá»± nguyện tá»± hào góp cái tài cái trí của mình để đắp xây cuá»™c sống má»›i, nền văn hóa nghệ thuật má»›i.  

   3) Tìm đến vá»›i tùy bút cÅ©ng là con đường tất yếu của cá tính và phong cách Nguyá»…n Tuân. Dường nhÆ° ông chỉ có thể gắn bó vá»›i lối văn nào thật sá»± tá»± do và chấp nhận những cảm xúc đậm màu sắc chủ quan. Trong tay ông, thể tùy bút Ä‘ã đạt đến đỉnh cao của khả năng ghi nhận và thể hiện đời sống.

                                        - Xét đến cùng, cái duyên riêng không lẫn lá»™n, không ai bắt chÆ°á»›c được của tùy bút Nguyá»…n Tuân chính ở sá»± linh hoạt, phong phú đến thần tình của giọng Ä‘iệu văn chÆ°Æ¡ng. Có nhiều chi tiết tưởng rất bình thường nhÆ°ng bằng giọng Ä‘iệu Ä‘á»™c Ä‘áo, khả năng quan sát sắc sảo, thông minh, hóm hỉnh cá»™ng vá»›i hệ thống lý lẽ khúc chiết, những triết lý có chiều sâu - nhà văn Ä‘ã khiến nó trở nên lung linh kỳ ảo, gợi mở nhiều liên tưởng má»›i lạ. Giọng Ä‘iệu của tùy bút Nguyá»…n Tuân thường là giọng kể. Người dẫn chuyện luôn Ä‘óng vai trò quan trọng, trá»±c tiếp tham gia vào câu chuyện và có quan hệ thân mật, tin cậy vá»›i các nhân vật khác. Người ấy thường có giọng lịch lãm, Ä‘ôi khi tỏ ra hoài nghi, Ä‘ùa bỡn nhÆ°ng vẫn đảm bảo Ä‘á»™ mãnh liệt của cảm xúc và tầm cao tÆ° tưởng bằng rất nhiều từng trải.

            Ðặc Ä‘iểm nổi bật của giọng Ä‘iệu tùy bút Nguyá»…n Tuân chính là sá»± phong phú, Ä‘a thanh, thỏa mãn đến hoàn hảo những sắc thái tình cảm tinh tế nhất. Trong mọi tình huống nhà văn luôn có cách nói phù hợp, không chung chung, tạo được không khí cần thiết cho ý đồ nghệ thuật của mình. Dường nhÆ° má»™t khi Ä‘ã bắt Ä‘úng giọng thì không còn giản Ä‘Æ¡n là viết nữa, nhà văn trở thành nghệ sÄ©, mặc sức vẫy vùng múa lượn trên đỉnh cao sáng tạo nghệ thuật. NhÆ° dòng sông Ðà "vừa hung bạo vừa trữ tình", mạch văn có lúc cuồn cuá»™n, ầm ào, gân guốc ; có lúc đằm thắm, sâu lắng, thiết tha :

            "Còn xa lắm má»›i đến cái thác dÆ°á»›i. NhÆ°ng Ä‘ã thấy tiếng nÆ°á»›c réo gần mãi lại, réo to mãi lên. Tiếng nÆ°á»›c thác nghe nhÆ° là oán trách gì, rồi lại nhÆ° là van xin, rồi lại nhÆ° là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo. Thế rồi nó rống lên nhÆ° tiếng má»™t ngàn con trâu má»™ng Ä‘ang lồng lá»™n giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lá»­a, Ä‘ang phá tung rừng lá»­a, rừng lá»­a càng gầm thét vá»›i Ä‘àn trâu da cháy bùng bùng. Tá»›i cái thác rồi. Ngoặt khúc sông lượn, thấy sóng bọt Ä‘ã trắng xóa cả má»™t chân trời Ä‘á".

            " Con sông Ðà tuôn dài nhÆ° má»™t áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuá»™n mù khói núi Mèo đốt nÆ°Æ¡ng xuân".

            - Nguyá»…n Tuân có lối ví von, so sánh thật chính xác, má»›i lạ ; sá»± vật được miêu tả trong trường liên tưởng, cảm giác chuyển đổi tinh tế, bất ngờ :

            "NÆ°á»›c bể Cô Tô sao chiều nay nó xanh quá quắt đến nhÆ° vậy ? (...) Cái màu xanh luôn luôn biến đổi của nÆ°á»›c bể chiều nay trên biển Cô Tô nhÆ° là thá»­ thách cái vốn từ vị của má»—i đứa tôi Ä‘ang nổi gió trong lòng. Biển xanh nhÆ° gì nhỉ ? Xanh nhÆ° lá chuối non ? Xanh nhÆ° lá chuối già ? Xanh nhÆ° mùa thu ngả cốm làng Vòng ? NÆ°á»›c biển Cô Tô Ä‘ang đổi từ vẻ xanh này sang vẻ xanh khác. Nó xanh nhÆ° cái màu áo Kim Trọng trong tiết Thanh Minh ? Ðúng má»™t phần thôi. Bởi vì con sóng vừa dá»™i lên kia Ä‘ã gia giảm thêm má»™t chút gì, Ä‘ã pha biến sang màu khác. Thế thì nÆ°á»›c biển xanh nhÆ° cái vạt áo nÆ°á»›c mắt của ông quan TÆ° Mã nghe Ä‘àn tì bà trên con sóng Giang Châu thì có Ä‘úng không ? (...) Sóng cứ kế tiếp cái xanh muôn vẻ má»›i, và nắng chiều luôn luôn thay mầu cho sóng. Mà chữ thì không tài nào tuôn ra kịp vá»›i nhịp sóng".

            Nhà văn nhÆ° mê mẩn trong ma lá»±c của ngôn từ và truyền được trọn vẹn đến người đọc chất men say nhiều khi kỳ quái ấy. Nguyá»…n Tuân có má»™t kho từ vá»±ng hết sức phong phú do cần cù tích lÅ©y cả đời, vá»›i lòng yêu say mê tiếng mẹ đẻ. Không chỉ góp nhặt những từ sẵn có, ông còn luôn có ý thức sáng tạo từ và cách dùng từ má»›i, lạ. Rất nhiều từ ngữ tưởng nhÆ° Ä‘Æ¡n nghÄ©a hoặc cÅ© mòn, nhÆ°ng khi vào tay ông, chợt trở nên dồi dào sức biểu hiện. Hãy xem cách ông dùng hai từ "góa bụa" và "lõa lồ" :

            "Hiu quạnh sống trong người mình và chung quanh mình, cái gì cÅ©ng gợi đến những ý vắng, lạnh và cÅ© và mỏi và ngừng hết. Ngồi ăn má»™t mình cả má»™t mâm cÆ¡m chiều nay, tá»± nhiên tôi có cái cảm tưởng gở dại là mình Ä‘ã trở nên má»™t người góa bụa, hoàn toàn góa bụa. Góa vợ con, thân thích, anh em bạn, góa nhân loại, góa tất cả. Bát cÆ¡m và vào miệng, chỉ là những miếng thê lÆ°Æ¡ng".

            "Mãi đến bây giờ về gần đến Phố, tôi má»›i nhá»› ra trong xe còn có thêm má»™t hành khách nữa. Ấy là má»™t người Ä‘àn bà, má»™t thứ Ä‘àn bà tồi. Tồi ở chá»— lõa lồ trong câu nói tiếng cười. Tồi ở cái cách phục sức rẻ tiền mà cứ gắng làm ra lá»™ng lẫy cho kỳ được".

            Vốn từ vá»±ng ấy, có lúc Nguyá»…n Tuân dùng để chÆ¡i ngông vá»›i đời, hoặc để trêu ghẹo thiên hạ và xót xa cho thân mình. Ông tá»± nhận xét : "Ngôn ngữ của Nguyá»…n lủng cà lủng củng, dấm dẳn cứ nhÆ° đấm vào họng. Ðọc lên nghÄ©a tối quá lời sấm ông trạng. Nguyá»…n cứ lập ngôn má»™t cách bÆ°á»›ng bỉnh vì đời nó ngu thế thì không bÆ°á»›ng bỉnh sao được". Từ sau Cách mạng tháng Tám, không còn cá»±c Ä‘oan nữa, Nguyá»…n Tuân dùng ngôn từ nhÆ° công cụ đắc lá»±c để cất cao lời ngợi ca tổ quốc, ngợi ca nhân dân mình và giáng những Ä‘òn thật cay Ä‘á»™c vào bản chất tàn bạo của kẻ thù. 

IV. KẾT LUẬN :

            Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Nguyá»…n Tuân thật xứng Ä‘áng ở tầm cỡ nhà văn lá»›n. Nói đến ông, người ta nghÄ© ngay đến má»™t sá»± nghiệp sáng tác đồ sá»™, rất má»±c tài hoa và Ä‘á»™c Ä‘áo. Không thể tưởng tượng nổi sẽ lạnh lẽo và tiêu Ä‘iều tá»›i mức nào nếu đại ngàn văn chÆ°Æ¡ng dân tá»™c thiếu vắng những nghệ sÄ© ngôn từ bậc thầy nhÆ° nhà văn Nguyá»…n Tuân.

            Ðặc biệt, Nguyá»…n Tuân "lá»›n" ở cả hai thời kỳ, từ cuá»™c đời cÅ© đến cuá»™c đời má»›i ; vừa là cây bút nổi bật của xu hÆ°á»›ng văn học lãng mạn trÆ°á»›c năm 1945 vá»›i đủ thứ "tật bệnh Ä‘iển hình", vừa ở trong hàng ngÅ© những nhà văn thành tâm chào Ä‘ón và chân thành Ä‘i theo Cách mạng đến cùng. Trong hành trình gian khổ hÆ¡n ná»­a thế ká»· ấy có lúc va vấp, có lúc chênh vênh, cÅ©ng có lúc phải tá»± "lá»™t xác" Ä‘á»›n Ä‘au, nhÆ°ng nhà văn vẫn luôn giữ vẹn được nhân cách, bản ngã của mình. Cái ngông, suy đến cùng, lại nhÆ° má»™t giá trị, được đảm bảo bởi sức bền vững của tài hoa và tầm cao tÆ° tưởng nghệ thuật. Trên đỉnh cao sáng tạo vừa chói lòa vinh quang vừa cá»±c kỳ cheo leo hiểm trở, nhà văn phải dốc đến kỳ cùng sức lá»±c để không trở nên nhạt nhẽo, vẫn luôn giữ được nét Ä‘á»™c Ä‘áo của phong cách nghệ thuật.

            Tinh thần tá»± nguyện dấn thân, bám trụ ở thành trì cái Ðẹp là biểu hiện sinh Ä‘á»™ng của má»™t nhân cách văn hóa lá»›n. Nhà văn Nguyá»…n Tuân "đặc Việt Nam" (chữ dùng của VÅ© Ngọc Phan) từ quan niệm cho tá»›i thá»±c tế sáng tác. Chất văn hóa nhÆ° sợi chỉ đỏ xuyên suốt, là cái phần cÆ¡ bản nhất làm nên giá trị vÄ©nh hằng cho văn nghiệp của ông.

            Do Ä‘ó, vẻ đẹp của trang viết Nguyá»…n Tuân là kết quả tất yếu từ má»™t cách viết mang chiều sâu, bề rá»™ng và tầm cao văn hóa. Lòng yêu nÆ°á»›c và tinh thần dân tá»™c, đặc biệt biểu hiện ở thái Ä‘á»™ thành kính trân trọng tiếng mẹ đẻ và các giá trị truyền thống chính là Ä‘á»™ng lá»±c bên trong, thôi thúc nhà văn không ngừng tìm tòi, khÆ¡i nguồn vốn cÅ© và sáng tạo nên giá trị má»›i. Ông xứng Ä‘áng được mệnh danh là "chuyên viên cao cấp tiếng Việt", là "người thợ kim hoàn của chữ" (Ý của Tố Hữu). Trong lâu Ä‘ài văn chÆ°Æ¡ng nghệ thuật dân tá»™c Việt Nam ở thế ká»· 20, rất dá»… nhận ra phần chạm trổ tinh xảo của người nghệ sÄ© ngôn từ Nguyá»…n Tuân.

Nội dung bình luận
Gửi bình luận của bạn
Gửi

Số lượt xem: 9849 [Trang chủ] [Trở lại] [Lên trên]
Các bài khác:

www.thaycuong.com

Luyện thi đại học - Luyện thi vào 10 - Luyện thi học sinh giỏi - Thế giá»›i yêu thÆ°Æ¡ng - Luyện thi Ngọc Hiền

Copyright 2013 -  www.thaycuong.com -  www.luyenthivan.com